Wie de inflatie te hard opblaast, moet op de blaren zitten

LinguaLog begeeft zich vandaag op een terrein waar zij geen verstand van heeft, de economie. Maar gelukkig kan zij wel wat zeggen over de etymologie van de termen die we de laatste weken zo vaak in de media lezen en horen.

Economie komt uit het Grieks: oiko-nomia. Het eerste element betekent huis, -nomia betekent besturen, regelen. Het Latijn leende het woord en schreef oiko- als oeco, dat op een gegeven moment als eco uitgesproken werd.

Krediet komt van het Latijnse woord credere, dat geloven, (toe)vertrouwen betekent. De Romeinen leenden al geld uit en noemden dat creditum, dat wat toevertrouwd is – en dus teruggegeven moet worden.

Failliet komt via het Italiaans ook uit het Latijn. Het Latijnse woord fallere betekent bedriegen, breken van beloften. Het Italiaanse voltooid deelwoord fallito maakte nog een omweggetje via Frankrijk en wij hebben het uit die taal geleend.

Bank: de etymologie van dit woord is niet geheel duidelijk; de etymologen spreken elkaar tegen. Misschien is het als volgt gegaan: er bestond een Germaans woord bank, dat heuveltje, verhoging betekende – we zien dat nog in het Engelse bank, rivieroever. Het Germaanse woord is in Italië terechtgekomen, waar in de vijftiende eeuw een systeem van geld uitlenen ontstond. Wij gingen dat ook doen en leenden het Germaans/Italiaanse woord terug. Daar zit trouwens de zwakke schakel in de redenering: waarom zouden die ontwikkelde Italianen een woord lenen uit een regio die bij wijze van spreken nog in berenvellen rondliep? Aan de oorsprong van het woord bankroet zit een anekdote vast die jammer genoeg waarschijnlijk ook niet klopt: bankroet komt van banca rotta, gebroken bank. Als een geldwisselaar failliet ging, werd zijn tafel kapotgeslagen: en dat is niet waar volgens het etymologisch woordenboek van De Vries, een autoriteit van de oudere generatie.

Inflatie komt wel uit het Latijn: het woord inflare betekent inblazen, opblazen. Het gaat hier om het vermeerderen van de geldhoeveelheid, waardoor er waardevermindering optreedt. Ons woord blazen is trouwens verwant met het Latijnse woord flare, maar, gelukkig voor de leenwoord-haters, het komt niet uit het Latijn, maar het is een oorspronkelijk Indo-Europees woord. En het woord blaar is gewoon een opgeblazen stukje huid.

Maar daarover meer in een volgende column.

Defenestratie in Praag

LinguaLog is met vakantie geweest in Tsjechië en taalkundig gezien is zo'n vakantie bijzonder leerzaam. Ingewijden weten dat LinguaLog zich de afgelopen jaren beziggehouden heeft met Pools.

Pools en Tsjechisch zijn beide West-Slavische talen en vertonen nogal wat overeenkomsten. Ook verschillen, en dat maakt zo'n vakantie reuze interessant.

Polen kijken een beetje neer op het Tsjechisch, en de Tsjechen vinden dat de Polen deftig spreken. Een (vertaald) voorbeeld hiervan zien we in de beleefdheidsvorm. In het Tsjechisch gebruik je daarvoor de tweede persoon meervoud, net als in het Frans. Het Pools zegt in zo'n geval: "Kan mevrouw/mijnheer mij even helpen?"

Afijn, LinguaLog trok ruwweg de conclusie dat die twee talen zich ongeveer verhouden als Nederlands en Duits.

LinguaLog had ook ergens gelezen dat het Tsjechisch heel veel leenwoorden en leenvertalingen uit het Duits heeft, en die opmerking was niet positief bedoeld. LinguaLog kwam in de supermarkt een woord tegen dat veel overeenkomst vertoont met het Nederlands, en juist helemaal niet met het Duits. Het Nederlandse woord groente is afgeleid van groen, maar worteltjes heten ook groente. Precies hetzelfde zien we in het Tsjechisch: zelenina betekent groente in het algemeen, afgeleid van zelený, groen. Redelijk uniek: in de Romaanse talen bestaat het woord verdura, maar dat slaat alleen op groene groente. Het Duitse Gemüse is verwant met het Nederlandse moes. Overigens: in het Pools heet groente owoce en dat betekent in het Tsjechisch fruit.

Het bekendste leenwoord uit het Tsjechisch is robot. Dat woord is in 1920 verzonnen door de Tsjechische schrijver Karel Čapek. Het is afgeleid van het woord robota, dat herendienst betekent. In talen als Russisch en Pools heeft het woord nog de oorspronkelijke neutrale betekenis van werk. Ook het Slowaaks kent het woord zo nog, maar het Tsjechisch niet meer, voor zover LinguaLog heeft kunnen vinden. Robota is trouwens verwant met het Nederlandse woord arbeid.

 In het kasteel van Praag stuitte LinguaLog ineens op het woord defenestrace. Dat is natuurlijk geen Tsjechisch: we zien er de elementen de- (naar beneden) en fenestra (raam in Romaanse talen) in. Er zit een heel verhaal aan vast, dat speelde aan het begin van de Dertigjarige Oorlog (1618-1648):

In 1617 was de katholieke Ferdinand II koning van Bohemen geworden. De protestanten voelden zich door zijn maatregelen achtergesteld en hun leider riep op tot opstand tegen de katholieken en tot defenestratie (dit was een al eerder beproefd recept om van je tegenstanders af te komen). De protestanten drongen het kasteel van Praag binnen, waar de katholieken een vergadering hielden. Op het moment dat zij binnenkwamen, waren er maar drie mensen aanwezig, en zij werden uit het raam naar beneden gegooid. Als door een wonder overleefden ze: volgens de katholieken was dat dankzij ingrijpen van boven; volgens de protestanten vielen ze in een hoop paardenmest.

Hoe dan ook: dit was de tweede keer dat er in Praag defenestratie plaatsvond. Er zouden nog vele gevallen volgen, niet alleen in Praag. Op de Engelse Wikipedia staat een hele lijst, die loopt tot in deze eeuw.

Na shledanou – tot ziens!

De media's hebben het weer gedaan!

Nou, nou, LinguaLog, je hebt de mond vol van andermans fouten, maar zelf kun je er ook wat van!

Ja, beste lezers: over een aantal jaren zou dit best eens correct Nederlands gevonden kunnen worden.

LinguaLog verklaart zich nader.

In kranten en gesproken woord kom je steeds vaker zinnen tegen als 'De media geeft een gekleurd beeld van het nieuws'.

Media is het meervoud van medium. Dat woord kennen we van Jomanda – en is in haar geval gelukkig enkelvoud. Eentje is al erg genoeg. Met media worden de kranten, radio en televisie bedoeld. Maar steeds meer merk je dat de mensen het woord niet meer als meervoud voelen, vandaar dat ze het werkwoord in het enkelvoud zetten: 'De media geeft het nieuws vaak subjectief weer.' Met het woord leges gebeurt iets soortgelijks: 'De leges bedraagt 15 euro.' Leges is het meervoud van het Latijnse woord lex, wet, voorschrift, maar wordt niet meer als zodanig herkend.

Voorlopig wordt het werkwoord in het enkelvoud nog als fout beschouwd, maar het is minder vreemd dan u denkt. In het verleden is zoiets namelijk ook al eens gebeurd.

We weten allemaal dat het meervoud van kind, ei en kalf kinderen, eieren en kalveren is. Onregelmatig, maar geen probleem. Wat veel mensen niet weten is dat het meervoud oorspronkelijk anders luidde: kinder, eier en kalver. Al in de middeleeuwen werden die vormen niet meer als meervoud herkend en werd er een gewone meervoudsvorm -en achter gezet. Ze hebben dus twee meervoudsuitgangen. In het Duits heeft die verandering trouwens niet plaatsgevonden. Zouden de Duitsers hun grammatica dan toch beter beheerst hebben?

Het omgekeerde komt ook voor: aalmoesen en raven waren oorspronkelijk enkelvoud, maar werden vanwege de uitgang -en niet als zodanig opgevat, en veranderd in aalmoes en raaf.

Terug naar media's. LinguaLog heeft dit nog nooit gehoord. Gelukkig, zult u zeggen, want de taalverloedering is al erg genoeg tegenwoordig. Maar in het licht van kinderen en eieren is het toch minder vreemd dan het op het eerste gezicht lijkt.

De tijd zal het leren.

Had u het goed?

Hebt u allemaal meegedaan vorige week? Dan zijn hier de correcte zinnen.

 A) Welke komma's staan goed?

1 Ondanks maandenlang fanatiek lijnen, ben ik nog maar drie kilo afgevallen. Fout

2 Tegen inlevering van deze bon, ontvangt u 15% korting. Fout

3 Joden iets verbieden, dat vinden we nog altijd erg lastig. Goed

4 Zomaar minder calorieën eten, werkt vaak niet. Fout

5 Pas bij het ondertekenen van het contract, ontdekten ze dat ze als freelancers werden aangenomen. Fout

6 Het heeft haar schrijverscarrière vast wel geholpen, dat ze manager van een tijdschrift was. Fout

7 Bij elk conflict, heeft hij scherpe analyses paraat, aantrekkelijk in hun eenvoud en duidelijkheid. Fout

8 Ondanks rijst, spaghetti en andere pieperkillers zijn wij nog steeds aardappeleters. Goed

9 In sectoren als de ict, daar ben je met 35 zelfs al oud. Goed

B) Zet de komma's op de juiste plaats/plaatsen:

1 De ouders van de kinderen die door Robert M. waren misbruikt werden door de politie ingelicht.

   De ouders van de kinderen die door Robert M. waren misbruikt, werden door de politie ingelicht.

2 Al mijn boeken die ik tijdens mijn studie gelezen heb heb ik bij de verhuizing weggedaan.

   Al mijn boeken die ik tijdens mijn studie gelezen heb, heb ik bij de verhuizing weggedaan.

3 De reiskosten die minder dan € 10,- bedragen zullen niet worden vergoed.

   De reiskosten die minder dan € 10,- bedragen, zullen niet worden vergoed.

4 Komma's die foutief geplaatst zijn kunnen verwarring veroorzaken.

   Komma's die foutief geplaatst zijn, kunnen verwarring veroorzaken.

5 Dit spreekuur is bedoeld voor diabetespatiënten die moeite hebben met het spuiten van insuline.

   Dit spreekuur is bedoeld voor diabetespatiënten die moeite hebben met het spuiten van insuline.

6 Geen van mijn leerlingen die het huiswerk slecht maakten is geslaagd.

   Geen van mijn leerlingen die het huiswerk slecht maakten, is geslaagd.

7 Italiaanse wielrenners die vroeger op doping betrapt zijn mogen nooit meer aan het wereldkampioenschap deelnemen.

   Italiaanse wielrenners die vroeger op doping betrapt zijn, mogen nooit meer aan het wereldkampioenschap deelnemen.

Opmerkingen

2 Al mijn boeken, die ik tijdens mijn studie gelezen heb, heb ik bij de verhuizing weggedaan: mét een komma na boeken doe ik alle boeken weg!

6 Geen van mijn leerlingen, die …: mét komma zijn alle leerlingen gezakt

7 Italiaanse wielrenners, die vroeger …: mét komma mag er niet één Italiaan meer meedoen.

Voorlopig genoeg over komma's, maar LinguaLog blijft de kranten volgen.

Begrijpt u het nu allemaal? Een klein testje

De afgelopen twee weblogs gingen over de komma. Deze keer een oefening.

LinguaLog zet de zaak eerst nog even op een rijtje:

1) Goede examens leveren, valt niet mee.

In deze zin wordt leveren als zelfstandig naamwoord gebruikt. In zo'n situatie hoort geen komma te staan. Maar kijk eens naar de volgende zin:

Goede examens leveren, dat valt niet mee: hier is de komma wel correct. Deze zin komt eigenlijk uit de spreektaal. Goede examens leveren is nadrukkelijk apart geplaatst en dan moet er een komma tussen.

2) Beperkende en uitbreidende bijzinnen

Alle leerlingen die te laat komen, moeten zich morgen om acht uur melden.

Alle leerlingen, die te laat komen, moeten zich morgen om acht uur melden.

In de eerste zin is die te laat komen een beperkende bijzin: alleen de leerlingen die te laat komen, moeten zich melden. In de tweede zin moeten álle leerlingen zich melden. En dat is waarschijnlijk niet de bedoeling.

 

De oefeningen

A) De opdracht is tamelijk simpel: zeg van onderstaande zinnen of de komma's correct geplaatst zijn.

1 Ondanks maandenlang fanatiek lijnen, ben ik nog maar drie kilo afgevallen.

2 Tegen inlevering van deze bon, ontvangt u 15% korting.

3 Joden iets verbieden, dat vinden we nog altijd erg lastig.

4 Zomaar minder calorieën eten, werkt vaak niet.

5 Pas bij het ondertekenen van het contract, ontdekten ze dat ze als freelancers werden aangenomen.

6 Het heeft haar schrijverscarrière vast wel geholpen, dat ze manager van een tijdschrift was.

7 Bij elk conflict, heeft hij scherpe analyses paraat, aantrekkelijk in hun eenvoud en duidelijkheid.

8 Ondanks rijst, spaghetti en andere pieperkillers zijn wij nog steeds aardappeleters.

9 In sectoren als de ict, daar ben je met 35 zelfs al oud.

B) Zet bij onderstaande zinnen de komma's op de juiste plaats/plaatsen:

1 De ouders van de kinderen die door Robert M. waren misbruikt werden door de politie ingelicht.

2 Al mijn boeken die ik tijdens mijn studie gelezen heb heb ik bij de verhuizing weggedaan.

3 De reiskosten die minder dan € 10,- bedragen zullen niet worden vergoed.

4 Komma's die foutief geplaatst zijn kunnen verwarring veroorzaken.

5 Dit spreekuur is bedoeld voor diabetespatiënten die moeite hebben met het spuiten van insuline.

6 Geen van mijn leerlingen die het huiswerk slecht maakten is geslaagd.

7 Italiaanse wielrenners die vroeger op doping betrapt zijn mogen nooit meer aan het wereldkampioenschap deelnemen.

Volgende week de goede antwoorden. LinguaLog belooft eeuwige roem voor iedereen die nul fouten heeft!

Voor alle mensen, die moeite hebben met komma's

Vorige week schreef LinguaLog over komma's die tegenwoordig lukraak, naar het lijkt, in teksten gezet worden. LinguaLog voelt zich geschoffeerd: zij kan best zinnen van meer dan tien woorden overzien en heeft daar echt geen extra komma voor nodig. En wat ziet LinguaLog in de maandagkrant: een juweel van een foute kommazin:

Na Arabische lente, nu hete Griekse zomer

Hoe zit het nu eigenlijk met de komma? Het woord komma komt uit het Grieks en betekent korte zin. We gebruiken de komma om lange zinnen in stukken te verdelen en zo de leesbaarheid te vergroten.

Deze column is niet geschikt om alle regels voor het kommagebruik uit te leggen, maar één aspect verdient aandacht, ook weer naar aanleiding van een voorbeeld uit de krant.

LinguaLog las het volgende:

Daarentegen onderhoudt zij vriendschapsbanden met mensen, die ik zo veel mogelijk uit de weg ga.

Met deze zin is iets aan de hand.

Eerst even wat theorie: er zijn uitbreidende en beperkende bijzinnen.

Een uitbreidende bijzin geeft extra informatie, die je desgewenst zou kunnen weglaten:

Ik houd niet van druiven, die vol met pitten zitten.

Een beperkende bijzin begrenst de inhoud van de hoofdzin, en die kun je niet zomaar weglaten:

Ik houd niet van druiven die vol met pitten zitten.

In de eerste zin houdt de spreker helemaal niet van druiven vanwege de pitten. In de tweede zin houdt de spreker alleen niet van druiven met pitten. Er is dus een duidelijk betekenisverschil.

Nu terug naar de eerste zin: Daarentegen onderhoudt zij vriendschapsbanden met mensen, die ik zo veel mogelijk uit de weg ga.

Zoals de zin hier staat, hebben we te maken met een uitbreidende bijzin, die we dus kunnen weglaten. De zin betekent in feite dat de vrouwspersoon met mensen omgaat, terwijl de ik-figuur mensen zoveel mogelijk uit de weg gaat. Een beetje wereldvreemde schrijver, lijkt me.

Er is een anekdote dat er zelfs een oorlog vanwege een komma ontstaan is. Die zin was ongeveer zo: Alle Fransen, die onwaarheden over de Engelsen beweren, zijn staatsgevaarlijke boeven. Mét komma betekent het dat alle Fransen boeven zijn en daar vielen de Fransen dus over.

En wat betekent de zin in de titel van de column?

Een beetje verwaand klinkt hij wel: het betekent dat deze column voor álle mensen bestemd is.

Dus sowieso voor alle Nederlanders, maar ook voor alle Grieken, moslims en spruitjeskwekers, of ze deze tekst nu kunnen lezen of niet, of de kommaregels bij hen hetzelfde zijn of niet.

Dus toch maar liever zonder komma!

Ode aan de komma

Er is een complot gaande in de journalistiek en niemand heeft het in de gaten! De journalisten hebben de opdracht gekregen om langere teksten te schrijven: de advertentie-opbrengsten lopen terug en de krant dreigt leger te worden. Maar hoe doe je dat, langere stukjes schrijven, als je niks te schrijven hebt? Of als dat betekent dat je langer moet werken? Je moet je werktijden tenslotte ook een beetje in de gaten houden, nietwaar?

Daar hebben die journalisten iets op gevonden: je voegt gewoon her en der extra komma's in en dan wordt je stukje vanzelf langer. Hoef je niets voor te doen. Je zet gewoon na elk werkwoord een komma, want dat heb je op school zo geleerd. Spelfouten maken had ook gekund natuurlijk: ik wordt met dt scheelt ook weer een letter, maar dan krijg je boze lezers op je dak die wel goed kunnen spellen maar van cao's geen verstand hebben.

Schaar jij je nu ook al onder de aanhangers van complottheorieën, LinguaLog? Paul McCartney is dood, de maanlanding is in scène gezet, de invoering van de tussen-n bij de spellingshervorming van 1995 is een afspraak tussen de Taalunie en de papierindustrie. Dat gelooft toch niemand?

Eerst maar eens een paar voorbeelden, gehaald uit de kranten die LinguaLog normaliter leest:

Goede examens leveren, valt niet mee.

Zomaar minder calorieën eten, werkt vaak niet.

Je hypotheek deels aflossen, kan je pensioen een oppepper geven.

Iets meer betalen, had geen zin.

Journalisten hebben geleerd dat je na een infinitief of persoonsvorm een komma moet zetten:

Omdat hij de lening niet kon aflossen, werd hij failliet verklaard.

In zo'n zin is de komma terecht. Maar kijk eens naar beide zinnen waar aflossen staat: in de eerste serie zinnen wordt aflossen gebruikt als zelfstandig naamwoord: je kunt er het voor zetten. Na een zelfstandig naamwoord komt meestal geen komma. Je schrijft toch ook niet 'Sporten, is gezond'?

Foutloze zinnen schrijven valt niet mee!

Waarom doen journalisten het dan toch?

Kennen ze de regels niet meer?

Denken ze dat hun lezers zinnen van meer dan tien woorden niet meer overzien zonder komma die de zin in hapklare brokjes verdeelt?

LinguaLog kan zich deze twee redenen ábsólúút niet voorstellen en denkt daarom echt dat het een complot is.

Maar mochten de lezers van deze column dat complot maar onzin vinden, dan laat LinguaLog zich volgaarne overtuigen!